ضرورت تحلیل نهضت عاشورا؛ در برابر خطر تغییر ماهیت و تفسیرهای باژگونه
انتشار: 24 آبا ماه 1394 ساعت 18:08 دیدگاه ها: هيچ

به گزارش گلستان بلاگ،وب سایت «اشراق» نوشت:

2

آفات یک نهضت
هر حرکت یا نهضت دینی، اجتماعی یا سیاسی را همواره خطرها و آفت هایی تهدید می کند، که بخشی از آنها مربوط به ماهیت آن نهضت است. این موضوع نیز دو جنبه دارد: یکی تغییر ماهیت نهضت و دور افتادنش از اصل خویش، و دیگر، پیدا شدن تفسیرها و تحلیل های باژگونه از آن.

بدیهی است در هر دو صورت، بدترین آفت ها دامنگیر چنین حرکتی خواهد شد. از این رو می توان گفت یکی از مهمترین وظایف علاقمندان یا پیروان یک نهضت آن است که نسبت به این موضوع حساس بوده و برای پیشگیری از قلب ماهیت یا تفسیر نادرست آن چاره اندیشی نمایند.

این امر بویژه در مورد حرکتها و نهضت های دینی از اهمیتی دو چندان برخوردار است، چرا که با باورهای اعتقادی مردم سر و کار دارد و ژرفا و پهنای تأثیر آن هم بیشتر است.

مقصود از ماهیت
مقصود از ماهیت در اینجا صفات و ویژگی های سلبی و ایجابی ای است که حد و مرز مفهومی یک رویداد اجتماعی را مشخص کرده و هویت آن را شکل می دهد؛ به گونه ای که این ویژگی ها از جهت ایجابی بتواند شاکله آن حرکت را بخوبی تعریف کرده و «وضوح» بخشد و از نظر سلبی بتواند موجب «تمایز» آن از موارد همگن شود.

سئوال از چیستی یک موضوع و عوامل قوام بخش آن است. در بحث حاضر نیز وقتی مسأله ماهیت نهضت امام حسین(ع) مطرح می شود، مقصود آن است که چگونه و با چه جدول مختصاتی می توان این حرکت را تعریف کرد، به گونه ای که این تعریف تا حد امکان جامع و مانع باشد و به شناخت آن واقعه کمک نماید.

چرایی سئوال از ماهیت
قیامی که به راهبری سیدالشهدا(ع) و با همراهی اصحاب و خاندانش در کربلا شکل گرفت، نه یک تلاش فردی، که یک نهضت اجتماعی، سیاسی و دینی بود و برای خود تعریف و ماهیتی مشخص داشت. پرسشی که در اینجا مطرح می شود آن است که چرا باید به بررسی و تبیین ماهیت این نهضت پرداخت؟ در پاسخ می توان موارد زیر را مطرح کرد:
1- جلوگیری از تحریف واقعه
بدیهی است حادثه ای که در صدها سال قبل واقع شده، هر چه در بستر زمانی و مکانی گسترده تری پیش رود و با فرهنگها، آداب و رسوم و سنتهای بشتری درآمیزد، خواسته یا ناخواسته رنگ و بوی آنها را می گیرد.

این وضعیت استعداد بسیار زیادی را برای تغییر شکل دادن به ماهیت نهضت دارد. بعلاوه گاه در این میان دستهای جاهل یا مغرضی هم پیدا می شوند که تمایل دارند به هر دلیل این واقعه را قلب ماهیت نموده و از خاصیت بیندازند تا از این آب گل آلود، ماهی مقصود خویش را بگیرند.

بنابراین، برای آنکه راه برای هرگونه تحریفِ شکلی و محتوایی نهضت حسینی بسته شود، صاحبان رأی و نظر باید دامن همت را بالا زده و برای تبیین صحیح ماهیت آن تلاش کنند.

2- معرفی صحیح نهضت
اگر بپذیریم نهضت حسینی حرکتی فراتر از زمان خود است و برای نسل و عصر حاضر هم قابل استفاده و بهره برداری است، باید بپذیریم که لازمه اش معرفی صحیح این مکتب است. بدیهی است برای معرفی صحیح بایستی ابتدا آن را بخوبی بشناسیم. این شناخت نیز بایستی معطوف به فهم جوهره اصلی و ماهیت این واقعه باشد. بنابراین، برای احیای ارزشهای عاشورایی و کمک به تداوم صحیح این نهضت، شناخت ماهیت آن بر هر امر دیگری مقدم است.

3- پاسخ به سئوالها و شبهه ها
نه می توان انتظار داشت و نه امکان پذیر است که درباره واقعه ای چون عاشورا هیچ گونه سئوال یا شبهه ای پیش نیاید. امروزه بویژه با توجه به گسترش رسانه ها و ابزارهای اطلاع رسانی، افراد در هر گوشه ای از جهان که باشند می توانند به آسانی سئوالها و دغدغه های ذهنی و فکری خود را در معرض دید دیگران قرار داده و با آنها وارد چالش و گفتگو شوند.

این میدان گفتگو، دایره موضوعی وسیعی را در بر می گیرد که دین و مباحث و شعائر دینی هم ار آن جمله است. به عنوان مثال با مروری بر وب سایت ها و وبلاگ های اینترنتی، بویژه در مناسبت هایی چون ماه محرم، دیده می شود که عاشورا و موضوع های مربوط به آن از بسامد بیشتری در این پایگاه ها برخوردار می شود.

بخشی از مطالب مطرح شده ناظر به معرفی و دفاع از این واقعه است و بخشی هم مربوط به سئوالها ابهام ها و انتقادهایی است که درباره خود قیام، یا موضوع هایی چون شیوه های عزاداری مطرح می شود.

مبلغان، مدافعان و علاقمندان به باورها و شعائر دینی چه بخواهند چه نخواهند این مباحث مطرح شده و به گونه ای گسترده در اختیار دیگران قرار می گیرد. به نظر می رسد بهترین، مؤثرترین و معقول ترین راه مواجهه با این دیدگاهها آن است که اولاً بخوبی شناخته شوند، ثانیاً گردآوری، تنظیم و تبویب گردند، ثالثاً با استفاده از سرمایه های علمی ای که خوشبختانه در جامعه ما وجود دارد به این سئوالها و ابهام ها پاسخهای منطقی داده شود و با صاحبان آنها یک گفتگوی چالشی و آگاهی بخش برقرار گردد.

در این میان، عقل و خرد حکم می کند انتقادهایی که قابل قبول است پذیرفته، و مواردی که قابل خدشه است پاسخ داده شود. این بهترین دفاع از ساحت اندیشه های اسلامی و معرفی باورها و شعائر دینی است.

برای وصول به چنین مقصودی البته باید پیش از هر چیز ماهیت قیام امام بدرستی مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد و همین ماهیت معیاری شود برای تمایز دیدگاه ها و قضاوت های درست از نادرست. با شناسایی ماهیت قیام است که می توان گفت چه بخشهایی از آنچه با نام تعظیم شعائر حسینی انجام می شود با اهداف و آرمان های امام و یارانش قرابت دارد و چه بخشهایی نه. همچنین می توان قضاوت کرد کدامیک از تفسیر و تحلیل هایی که در مورد این واقعه انجام شده و می شود مقرون به حقیقت است و کدام نیست.

4- حفظ زایندگی و سازندگی مکتب حسینی
پیشتر گفته شد که واقعه عاشورا نه یک واقعه تاریخی صرف، بلکه نمایشگاهی است از چهره ها و جلوه های زشت و زیبای انسانی. آینه ای است که هر کس در آن می تواند چهره خویشتن را به تماشا بنسیند و راه خود را انتخاب نماید. کلاس درسی است که در هر زمان و هر مکان افراد و جوامع می توانند از آن برای حرکت هر چه بهتر خود درسهای لازم را فرا گیرند.

در این مکتب هر کسی با هر موقعیت اجتماعی و در هر مقطع سنی می تواند به عنوان چشمه ای جوشان و نهری همیشه جاری در بستر زمان حرکت کند و جانه ای تشنه را سیراب نماید. سخن بزرگانی که گاه غیر مسلمان بوده اند، مثل گاندی رهبر هند، درباره شخصیت و نهضت امام حسین(ع) بیانگر این مطلب است. بهره گیری از آموزه های مکتب حسینی در انقلاب اسلامی ایران نیز یکی از جدیدترین نمونه های تأثیرگذاری این نهضت است.

نکته مهم و مناسب با بحث حاضر آن است که تأثیرگذاری این رویداد وقتی تداوم می یابد که از آفات، اضافات و قلب ماهیت محفوظ بماند. نخستین گام برای این امر هم شناختن و شناساندن صحیح هویت آن است. روی دیگر این سخن آن است که به هر اندازه این حرکت از ماهیت اصلی اش فاصله گیرد و به امور اضافی و حاشیه ای سرگرم شود، از تأثیرش نیز کاسته خواهد شد.

چگونگی شناخت ماهیت یک نهضت
از چه راههایی می توان به شناخت ماهیت یک حرکت دینی یا سیاسی و اجتماعی مثل حادثه عاشورا نائل شد؟ به نظر می رسد موارد زیر می تواند در این باره راهگشا باشد:
1- شناخت اهداف، آرمانها و شعارها
آنچه از سوی پیشاهنگان این واقعه، بویژه خود امام حسین(ع)، مطرح شده بخوبی سمت و سوی حرکت و ماهیت آن را مشخص می نماید. خوشبختانه امام در این زمینه با وضوح صحبت کرده و هدف(های) خود را تبیین نموده است و سخنان او در این باره به دست ما رسیده است.

2- شناخت شخصیت کنشگران
بررسی و تحقیق درباره ی زندگی و منش، کردار، گفتار وضعیت خانوادگی و شخصیت و جایگاه اجتماعی کسانی که در این واقعه نقش جدی داشته اند می تواند به شناخت هر چه بهتر ماهیت آن کمک کند. این کار دست کم می تواند مشخص کند آیا آنچه به آنان نسبت داده شده حقیقی و در شأن و شخصیت آنها بوده یا نه.

همچنین شناخت خلق و خو و شخصیت سپاه مقابل امام – کسانی چون یزید، عمر بن سعد، ابن زیاد و شمر – و افرادی چون حر بن یزد ریاحی هم می تواند ابعاد و زوایایی دیگر از حادثه را روشن کند و به فهم هر چه عمیق تر و عام تر آن یاری رساند.

3- شناخت بستر تاریخی
آگاهی از بستر زمانی و زنجیره ای از حوادث که در نهایت به پیدایش واقعه عاشورا منجر شد نیز در فهم هر چه بهتر چیستی و چرایی آن تأثیر دارد؛ چرا که معمولاً رخدادهای تاریخی به طور دفعی و ناگهانی به وجود نمی آیند، هر چند در ظاهر این گونه به نظر برسند. برای فهم زمینه های شکل گیری نهضت حسینی بایستی سیر تحولات انجام شده در جامعه اسلامی و حکومت و حکومتگران آن، از وفات پیامبر اعظم(ص)، دوران حضرت علی(ع) و امام حسن(ع) تا مرگ معاویه و به حکومت رسیدن یزید، درخواست بیعت و رد آن از سوی امام حسین(ع)، دعوت کوفیان و مواردی از این قبیل را از ابعاد و سویه های مختلف و با استفاده از مطالعات بین رشته ای واکاوی کرده و آنها را همچون قطعه های یک تابلو در کنار هم بچینیم تا بتوانیم چهره ای نسبتاً کامل از این نهضت ترسیم کنیم.

4- شناخت بستر اعتقادی
حرکت امام برای دفاع از دین و بر اساس آموزه ای دینی و در راستای آن پایه گذاری شد و تداوم یافت. بنابراین برای شناخت هر چه بهتر ماهیت آن بایستی به اسلام به عنوان زمینه اعتقادی و مبنای نظری واقعه توجه و در هنگام تحلیل ماهیتش این عامل را نیز لحاظ کرد.

منبع: از کعبه تا عشق – نگاهی دوباره به حماسه انسان ساز عاشورا – حسینعلی رحمتی.

 

به اشتراک بگذارید

  • Facebook
  • Twitter
  • Delicious
  • LinkedIn
  • StumbleUpon
  • Add to favorites
  • Email
  • RSS
  • Google Plus
  • Print
نظرات

نظر دادن